Τα σφουγγάρια κουζίνας συγκαταλέγονται στα πιο διαδεδομένα εργαλεία καθαρισμού στα νοικοκυριά, ωστόσο ενδέχεται να αποτελούν και μία από τις υποτιμημένες πηγές παθογόνων μικροοργανισμών που μεταδίδονται μέσω των τροφίμων. Ερευνητές του Γερμανικού Ομοσπονδιακού Ινστιτούτου Αξιολόγησης Κινδύνων (BfR) διαπίστωσαν ότι τα βακτήρια Escherichia coli, Salmonella enteritidis και Staphylococcus aureus μπορούν να πολλαπλασιαστούν ταχύτατα στα σφουγγάρια κουζίνας, ακόμη και όταν αρχικά υπάρχει μόνο μικρός αριθμός βακτηρίων. Σημαντικό είναι το γεγονός ότι οι δυσάρεστες οσμές, ο αποχρωματισμός και η γλοιώδης υφή της επιφάνειας δεν αποτελούσαν αξιόπιστες ενδείξεις μικροβιακής επιμόλυνσης.

Οι τροφιμογενείς λοιμώξεις επιβαρύνουν σε σημαντικό βαθμό την Υγεία και την Οικονομία παγκοσμίως. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, τα μολυσμένα τρόφιμα προκαλούν περίπου 600 εκατομμύρια ασθένειες ετησίως. Η προσοχή του κοινού συχνά επικεντρώνεται σε επιδημίες που συνδέονται με εμπορικές κουζίνες, εστιατόρια και εγκαταστάσεις επεξεργασίας τροφίμων. Ωστόσο, πολλές τροφιμογενείς λοιμώξεις προέρχονται από ιδιωτικά νοικοκυριά, όπου οι παραλείψεις στην υγιεινή των τροφίμων συχνά περνούν απαρατήρητες.

Για το λόγο αυτό, το BfR προειδοποίησε ότι τα παραδοσιακά σφουγγάρια κουζίνας μπορούν να χρησιμεύσουν ως δεξαμενές για τροφιμογενείς παθογόνους οργανισμούς. Η πορώδης δομή τους, η επίμονη υγρασία και τα παγιδευμένα υπολείμματα τροφίμων δημιουργούν ένα ιδανικό περιβάλλον για μικροβιακή ανάπτυξη.

Ακόμη και μικροί αριθμοί βακτηρίων ήταν επαρκείς για την εγκατάσταση των παθογόνων μικροοργανισμών στο σφουγγάρι. Μέσα σε λίγες ημέρες, τα βακτήρια E. coli και S. enteritidis έφτασαν σε πληθυσμούς έως και 10⁹ μονάδες σχηματισμού αποικιών ανά τμήμα σφουγγαριού. Η υπάρχουσα οικιακή μικροχλωρίδα δεν ανέστειλε την ανάπτυξή τους.

Το S. aureus συμπεριφέρθηκε διαφορετικά. Πολλαπλασιάστηκε με βραδύτερο ρυθμό και έφτασε σε χαμηλότερους βακτηριακούς πληθυσμούς σε σύγκριση με τα άλλα παθογόνα. Ωστόσο, παρέμεινε ανιχνεύσιμο καθ' όλη τη διάρκεια της μελέτης των 14 ημερών — κλινικά σημαντικό εύρημα, διότι μπορεί να παράγει θερμοανθεκτικές εντεροτοξίνες που προκαλούν τροφική δηλητηρίαση ακόμη και μετά τον θάνατο των βακτηρίων.

Πολλοί καταναλωτές υποθέτουν ότι τα στεγνά σφουγγάρια είναι ασφαλή. Ωστόσο, αυτή η μελέτη αμφισβητεί αυτή την υπόθεση. Κατά τη διάρκεια της περιόδου ξήρανσης 3 ημερών, τα παθογόνα παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό βιώσιμα.

Μεταφορά μέσω επιφανειών

Η μελέτη κατέδειξε επίσης την πιθανότητα διασταυρούμενης επιμόλυνσης. Ακόμη και η ήπια πίεση σε ένα μολυσμένο σφουγγάρι μεταφέρει σημαντικό αριθμό βιώσιμων παθογόνων μικροοργανισμών σε κοινές επιφάνειες της κουζίνας. Οι ερευνητές εντόπισαν έως και 100.000 μονάδες σχηματισμού αποικιών σε μία μόνο επιφάνεια. Όταν τα παθογόνα μολύνουν τους πάγκους εργασίας, τις επιφάνειες κοπής ή τους νεροχύτες, μπορούν εύκολα να μεταφερθούν στα τρόφιμα, στα χέρια και στα σκεύη της κουζίνας — ιδιαίτερος κίνδυνος για τα έτοιμα προς κατανάλωση τρόφιμα.

Κρυμμένα βακτήρια

Καθ' όλη τη διάρκεια της 14ήμερης περιόδου παρατήρησης, τα σφουγγάρια δεν ανέπτυξαν καμία αισθητή οσμή, αποχρωματισμό ή γλοιώδη επιφάνεια, παρά το γεγονός ότι περιείχαν υψηλές συγκεντρώσεις τροφιμογενών παθογόνων. Πολλοί καταναλωτές αντικαθιστούν τα σφουγγάρια κουζίνας μόνο αφού αρχίσουν να μυρίζουν δυσάρεστα ή να φαίνονται ορατά βρώμικα — ωστόσο, από μικροβιολογικής άποψης, ούτε η εμφάνιση ούτε η οσμή αποτελούν αξιόπιστο δείκτη για το πότε πρέπει να αντικατασταθεί ένα σφουγγάρι.

Ευάλωτες ομάδες

Αν και οι τροφιμογενείς λοιμώξεις υποχωρούν από μόνες τους στους περισσότερους υγιείς ενήλικες, η βακτηριακή γαστρεντερίτιδα εξακολουθεί να ευθύνεται για μεγάλο αριθμό νοσηλειών κάθε χρόνο. Οι ηλικιωμένοι, τα βρέφη, τα μικρά παιδιά, οι έγκυες γυναίκες και τα άτομα με εξασθενημένο ανοσοποιητικό σύστημα διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο σοβαρής νόσησης. Για τα άτομα αυτά, η ελαχιστοποίηση των πηγών μόλυνσης εντός της οικίας είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Απλή πρόληψη

Το BfR συνέστησε την τακτική αντικατάσταση των σφουγγαριών κουζίνας, και αμέσως μόλις έρθουν σε επαφή με ωμά πουλερικά ή άλλα τρόφιμα που μπορεί να φέρουν υψηλό βακτηριακό φορτίο. Εάν η άμεση αντικατάσταση δεν είναι δυνατή, η θέρμανση του σφουγγαριού σε νερό πάνω από 70°C για τουλάχιστον 2 λεπτά μπορεί να μειώσει σημαντικά τη βακτηριακή μόλυνση. Προτιμώνται τα εργαλεία καθαρισμού που στεγνώνουν γρήγορα και μπορούν να πλένονται τακτικά σε πλυντήριο ρούχων ή πιάτων σε θερμοκρασίες τουλάχιστον 60°C — προηγούμενες μελέτες έδειξαν ότι οι βούρτσες και τα πανιά μικροϊνών γενικά φέρουν χαμηλότερα βακτηριακά φορτία από τα συμβατικά σφουγγάρια κουζίνας.

Γ. Τσώλας
Παιδίατρος